Người Đo Cả Trái Đất Bằng Một Chiếc Bóng

Lịch Sử Loài Người · Từ 8 tuổi · khoảng 5 phút đọc

Theo truyền thuật, nhà bác học Eratosthenes dùng chiếc bóng nắng ở hai thành phố Ai Cập để tính chu vi Trái Đất, và kết quả gần đúng đến kinh ngạc.

Phần trong ô màu là gợi ý giọng đọc dành cho ba mẹ khi kể cho bé.

Kỳ bí, kể chuyện Đêm nay Ba kể con nghe chuyện một người đã đo cả Trái Đất, mà không cần rời khỏi nước mình, chỉ bằng một chiếc bóng nắng. Ông tên là Eratosthenes, sống ở thành phố Alexandria bên bờ Địa Trung Hải, cách đây hơn hai nghìn năm.

Tò mò Eratosthenes là người học rộng, hiểu về sao trời, về đất đai, về bản đồ. Người xưa đã biết Trái Đất tròn. Nhưng nó to đến đâu thì chưa ai biết. Ông muốn tìm câu trả lời, mà không có tàu vũ trụ, không có thước dài vô tận. Theo truyền thuật, ông nghe nói ở thành phố Syene, phía nam Ai Cập, vào đúng trưa ngày hạ chí mỗi năm, ánh nắng chiếu thẳng xuống tận đáy giếng, nên cái giếng không có bóng. Nghĩa là lúc đó Mặt Trời nằm ngay trên đỉnh đầu người ở Syene.

Hồi hộp Ông thấy một điều thú vị. Cùng lúc đó, ở Alexandria, một cây cột dựng thẳng vẫn có bóng đổ dài ra. Mặt Trời ở rất xa, tia nắng gần như song song. Vì thế, độ nghiêng của bóng ở Alexandria cho biết hai thành phố cách nhau bao nhiêu độ trên mặt cầu Trái Đất.

Say mê Góc của bóng đo được khoảng bảy độ hai, bằng một phần năm mươi của cả vòng tròn. Quãng đường giữa hai thành phố được người ta đo khoảng năm nghìn stadia, một đơn vị đo thời xưa. Ông chỉ cần nhân quãng đường ấy lên năm mươi lần, ra khoảng hai trăm năm mươi nghìn stadia, là chu vi cả Trái Đất.

Lắng dần Vì người xưa dùng nhiều loại stadia khác nhau nên người ta không chắc kết quả của ông chính xác đến mức nào. Nhưng nhiều cách quy đổi cho thấy con số rất gần với chu vi thật, khoảng bốn mươi nghìn ki-lô-mét. Chỉ với một chiếc bóng, một góc và phép nhân.

Thì thầm ru ngủ Đêm nay, bóng cột ở Alexandria đã tan vào bóng tối rồi. Còn Trái Đất to tròn vẫn lặng lẽ xoay, mang theo mọi nhà, mọi giường, cả giường của con. Con cứ nằm yên trên quả cầu lớn ấy, và để nó ru con vào giấc ngủ nhé…

Lời thì thầm chúc ngủ ngon

“Trái Đất to tròn lặng lẽ xoay, mang theo giường của con vào giấc ngủ êm. Ngủ ngon nhé con.”

Điều thú vị cho bé

Chu vi Trái Đất theo cách tính của Eratosthenes gần bằng số đo hiện đại, khoảng 40.008 ki-lô-mét, dù không chắc ông dùng độ dài stadia nào.

Nguồn tư liệu & ghi chú biên soạn

Bucknell University: Eratosthenes and the Size of the Earth; mpoweruk; Windows to the Universe · Thế kỷ 3 trước Công nguyên, Ai Cập thời Hy Lạp hóa

Chi tiết giếng ở Syene không có bóng vào trưa hạ chí là truyền thuật, một số sử gia cho là giai thoại. Góc khoảng 7,2 độ và khoảng cách khoảng 5.000 stadia theo các nguồn; độ dài stadia khác nhau nên không thể xác định sai số chính xác. Truyện không đặt lời nói nào cho Eratosthenes.

Nghe truyện này với giọng đọc và âm thanh ru ngủ

Mở truyện trong ứng dụng để nghe giọng đọc tiếng Việt, bật tiếng mưa, sóng biển, hẹn giờ tắt và tự đổi cách xưng hô “ba / mẹ / ông / bà” theo gia đình bạn.

Nghe truyện miễn phí